Cüce gezegen Ceres’te Hayat Var mı? >> Ceres yüzeyindeki beyaz noktaların sırrı çözüldü

ceres 12

NASA’nın yolladığı Dawn uzay aracı 6 Mart 2015’te Asteroit Kuşağı’nın en büyük üyesi olan cüce gezegen Ceres’e ulaştı ve yuvarlak asteroitin yüzeyinde gizemli parlak beyaz noktalar görüntüledi. Ancak, fotoğraflar yeterince net olmadığı için araştırmacılar gizemli noktaların sırrını çözemediler ve böylece yakın tarihin en büyük “uzaylı” tartışması da başlamış oldu.

Ceres’in gizemli öyküsü

Her ne kadar bilim adamları Ceres’in en büyük kraterinin tam ortasında yer alan beyaz noktaların su buzu veya “tuz tepeleri” olabileceğini söyleseler de uçan dairelere inanan bir kesim, parlak noktaların uzaylı üssü olduğunda ısrar etti. Ancak, Dawn uzay aracının asılsız iddialara son vermek için Ceres’e daha yakın bir yörüngeye girmesi ve kraterin detaylı fotoğraflarını çekmesi gerekiyordu.

Artık o an geldi ve manevra roketlerini ateşleyerek 17 Ağustos 2015’te “yüksek harita çıkarma yörüngesine” giren Dawn, son 40 günde Ceres’teki büyük kraterin yüzlerce net fotoğrafını çekti. Böylece parlak noktaların uzay üssü değil de “tuz tepeleri” olduğu kesinleşti.

Ceres gif

Komplo teorileri tuzla buz oldu

Ceres’le ilgili kesin kanıtın gecikmesi konusunda mutlaka birilerini eleştirmek gerekiyorsa yanlış açıklama yapmamak için temkinli davranan bilim adamlarını eleştirmemiz gerekir ama bu da haksızlık olur. Çünkü bilimsel gelişmeler aceleye gelmez.

Nitekim beyaz noktaların ilk açıklaması da su buzu olabilecekleri yönündeydi. Ancak, kraterden yansıyan ışığı inceleyen bilim adamları ışığın dalga boyunun su buzuna ait olmadığını anladılar ve parlak beyaz noktaların tuz tepelerini ait olabileceğini düşündüler.

ceres 2

Occator kraterindeki beyaz tuz tortularının kuşbakışı fotoğrafı.

 

Peki ne tuzu?

Ne tuzu olduğunu henüz bilmiyoruz ama sofra tuzu olmadığına eminiz. Mars tuzu gibi kalsiyum perklorat olabilir.

Geçen ay Fransa’da düzenlenen Avrupa Gezegen Bilimleri Kongresi’nde konuşan Dawn araştırma ekibi lideri Chris Russell, Occator Krateri’nde görülen parlak noktaların dev tuz tortuları olduğunu söyledi: “Artık beyaz noktaların buz olmadığını biliyoruz ve tuz olduğuna eminiz ama şimdilik ne tuzu olduğunu bilmiyoruz.”

 

ceres 1

Occator Krateri’nin yapay renklendirmeli fotoğrafı.

 

Bilim adamları da yanılır

Ama dogmatik öğretilerin tersine, yeni kanıtlar bulur bulmaz hatasını düzeltir: Araştırmacılar da kraterlerin dibinde önce buz olduğunu sandılar, çünkü Ceres’in buzlu kabuğunun altında büyük bir okyanus olduğunu düşünüyorlardı.

Öyle ki yapılan hesaplamalar cüce gezegen Ceres’te Dünya’nın tatlı su rezervlerinden daha fazla su olduğunu gösteriyordu. Belki de asteroit çarpışmaları yerkabuğunu delmiş ve dışarı çıkan su Ceres’te atmosfer olmadığı için hızla donarak buz kesmişti.

 

ceres 6

Ceres kraterlerinin dibinde beyaz noktalı tuz tortuları var. Yakın plan çekim.

 

Işık tayfı yalanladı

İster su buzu olsun, ister Tuz Gölü’ndeki tuz tabakaları, atmosferi olmayan bir gezegene uzaydan bakıldığı zaman söz konusu yer şekilleri uzaktan büyük parlak beyaz noktalar halinde görünebilir. Ancak Ceres’in kamerası insan gözünden çok daha hassas:

NASA Ceres fotoğraflarına baktığı zaman beyaz noktaların güneş ışığının sadece yüzde 40’ını uzaya yansıttığını gördü. Üstelik beyaz noktalar su buzundan farklı olarak ışığın yalnızca bazı dalga boylarını yansıtıyordu.

Gerçi tuz teorisinden önce başka açıklamalar da yapıldı ve bunlardan biri de beyaz noktaların, Ceres yüzeyine su püskürten gayzerler veya buz volkanlarının dışarı çıkardığı parlak kayalar olabileceği yönündeydi.

 

Asteroid Ceres with twin jets of steam

Ceres gayzerleri uzaya su ve tuz püskürtüyor olabilir.

 

Ceres’in tuzu nereden geliyor?

Bunu şimdilik bilmiyoruz, ama Russel yaptığı açıklamada parlak kaya teorisinin çürütüldüğünü ve geriye tuz teorisi kaldığını söyledi. Ayrıca, “tuz yığınlarının Ceres yüzeyine cüce gezegene çarpan asteroitler tarafından taşındığını sanmıyoruz” dedi. “Bunlar Ceres’e ait ve yeraltından geliyor.”

Tıpkı Dünya kabuğunda olduğu gibi Ceres kabuğunun altında da kalın tuz katmanları olmalıydı ve bu katmanlar bir şekilde dışarı çıkarak krater diplerinde yüksek tuz tepeleri oluşturmuştu. Öyleyse yeraltı tuzu nasıl dışarı çıktı?

 

ceres dawn

 

Belki Mars modeliyle açıklayabiliriz

Mars kabuğunun altında doğul tuzlu su sarnıçları (akiferler) bulunuyor ve Mars yüzeyi yaz aylarında ısınınca tuzlu su katmanları tamamen çözülerek sıvılaşıyor.

Toprak altında basınç artınca yüzeydeki kum tabakasında çatlaklar oluşuyor ve tuzlu su bu çatlaklardan dışarı çıkıyor. Ardından geçici akarsular kuruyarak yok oluyor ama yüzeye taşınan tuz olduğu yerde kalıyor. Araştırmacılara göre Ceres tuzu yüzeye böyle taşındı.

İlgili yazı: NASA Mars’ta akarsu buldu

NASA neden yavaş davranıyor?

Ve bir an önce Ceres’in yakın plan fotoğraflarını çekmiyor? Bunun sebebi Dawn uzay aracının manevra roket yakıtının sınırlı olması:

Ceres’e aniden yaklaşmak için hemen hız kesmesi gerekecek ve bu sırada çok yakıt yakacak; fakat yakıtı biterse Dawn bir daha hiç manevra yapamayacak, kamerasını ilgili yere çevirip hiçbir şeyin fotoğrafını çekemeyecek.

 

Ceres-Dawn

Dawn uzay aracı ve Ceres gayzerleri. Temsili resim.

 

Yakıt meselesi

Oysa yenilikçi iyon motoru kullanarak Ceres’e 8 yılda ulaşan Dawn uzay aracının cüce gezegene ait birçok fotoğraf çekmesi ve yüzey şekillerini tek tek inceleyerek Ceres’in haritasını çıkarması gerekiyor. Bu da gezegene ancak yavaş yavaş yaklaşırsa mümkün olabilir.

Dawn artık Ceres’e yeterince yakın ve 17 Ağustostan beri parlak beyaz noktaların yakından fotoğrafını çekiyor fakat bu daha başlangıç: 15 Aralıktan itibaren Ceres’e daha da yaklaşacak olan Dawn çok daha net fotoğraflar çekecek ve gizemli beyaz noktaların sırrını tümüyle aydınlatacak.

 

ceres 7

Ceres yüzeyinin yapay renklendirmeli haritası.

 

Ceres’te hayat var mı?

Son 10 yılda Güneş Sistemi’ndeki birçok uydunun buzlu kabuğunun altında global yeraltı okyanusu bulduk. Satürn’ün uydusu Titan, Mimas ve Enceladus ile Jüpiter’in uydusu Europa ve Ganymede bunun en bilinen örnekleri.

Hatta Dünya’nın da dev bir yeraltı okyanusu olduğunu bulduk ve son olarak da Mars’ta geçici akarsu keşfettik. Eh, bir zamanlar Güneş Sistemi’nde Dünya’dan başka hiçbir gökcisminde su yok sanıyorduk. Şimdi bol su olduğunu anlıyoruz ve suyun hayatın beşiği olduğunu biliyoruz.

Yüzeyinde sıvı su olan Dünya’da hayatın ortaya çıkmış olmasından hareket eden NASA araştırmacıları da eskisi kadar çekingen davranmıyor ve yeraltı okyanusu olduğunu varsaydıkları Ceres’te en azından bakteri düzeyinde hayat olabileceğini düşünüyor.

 

ceres a

 

Bu yüzden de dikkatli davranıyorlar

Dawn uzay aracının Ceres’e yaklaşması için acele etmiyoruz. Dawn’ın yanlışlıkla Ceres’e çarpmasını ve Dünya’dan gelen mikropların Ceres’e bulaşmasını hiç istemiyoruz. Zaten bunu yapmamız kanunen yasak:

NASA 1967’de Dış Uzay Anlaşması’nı imzaladı ve bu anlaşmaya göre, gökcisimlerindeki açık “su kaynaklarının yanına insan veya robot göndermek” son derece tehlikeli. Yoksa Dünya’dan gelen mikroplar yabancı dünyalara bulaşabilir (tıpkı Mars’a giden Curiosity’nin kızıl gezegene mikrop bulaştırmış olması gibi).

 

ceres dawn

Dawn uzay aracı ucuz ve hafif yolculuk etmek için roket motoru yerine iyon motoru kullandı. Bu motor çok az yakıt yakıyor ama çok yavaş hızlandırıyor.

 

Uzay araçlarını sterilize edelim!

Bunu söylemek kolay ama yapmak zor: Mars’a giden Curiosity aracını da morötesi ışınlarla sterilize ettik. Ancak, bütün mikropları öldürmek için bu araçları 100 dereceye kadar ısıtmamız ve nükleer radyasyona maruz bırakmamız gerekiyor. O zaman da araçlardaki elektronik aletler yanar ve bozulur.

İlgili yazı: Nükleer otomobil ne zaman?

Uzay sondalarını tümüyle sterilize edemeyeceğimizi bildiğimiz için Ceres’e sadece uzaydan fotoğraf çeken bir yörünge aracı gönderdik ve Mart ayından bu yana cüce gezegene yavaş yavaş yaklaşıyoruz. Bu nedenle Ceres’teki tuz tepelerinin bütün sırlarını çözemedik.

2016’yı bekleyin

Önümüzdeki yıl Dawn uzay aracı Ceres’e daha çok yaklaşarak yeni fotoğraflar çekecek ve biz de tuz tepelerinin ne tuzundan oluştuğunu anlayarak tuz katmanlarının nasıl dışarı çıktığını çözeceğiz. Bizi izlemeye devam edin! 🙂

NASA Ceres’teki beyaz noktaların sırrını çözdü

7 Comments

Add a Comment

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

*