NASA açıkladı: Mars’ta göl bulundu

mars su nasa 12Mars yüzeyinde sıvı su yok; ama NASA sondası yörüngeden yaptığı gözlemlerde, kutup buzlarının altında bir göl olduğunu tespit etti. Peki Mars’ta ne kadar su var? İnsanlığın kızıl gezegene yerleşmek için ihtiyaç duyduğu Mars’ta suyun tarihini sizler için anlattım.

Sulak Mars?

Mars’ta suyun öyküsü 1965 yılında gezegenin yakınından geçen Amerikan Mariner 4 sondasının çektiği ilk fotoğraflara uzanıyor. Ancak Mars’ta su olduğuna dair kesin kanıtı Amerikalılar değil, Avrupalılar buldu: Avrupa Uzay Ajansı ESA’nın gönderdiği Mars Express uydusu, 2005 yılında kızıl gezegeni radarla taradı ve kuzey kutbunda su buzu keşfetti. Gerisi çorap söküğü gibi geldi.

2007’de Mars aracı Spirit gezegen yüzeyinde su molekülleri buldu. Mars’ta su var mı tartışmasını sonlandıran darbe ise 2008’de kuzey kutbuna inen Phoenix sondasından geldi. Phoenix toprağı kazınca Mars’ta su olduğunu gördü.

İlgili yazı: Renk Körlüğünü Düzelten Gözlük EnChroma

stages-of-martian-terraforming

Islak Mars teorisine göre Mars 4 milyar yıl önce denizler, göller ve okyanuslarla kaplıydı.

 

Öyleyse NASA daha neyi tartışıyor?

Mars’ta akarsu olup olmadığını: NASA 28 Eylül 2015’te, Türkiye saati ile 18:30’da Mars yüzeyinde akarsu olduğunu duyurdu ve bunun için aşağıda anlatacağımız kanıtları sundu.

NASA Mars kraterlerinin dik yamaçlarından krater tabanına doğru geçici akarsular aktığını düşündü. Bu taşkın dereleri aniden ortaya çıkıyor ve aniden ortadan kayboluyordu. Mars aracı Curiosity de 2014 yılında krater tabanında kurumuş dere yatağı bulmuştu. Ancak akarsularla ilgili asıl soru başka:

İlgili yazı: İnternetinizi Uçuracak En İyi 10 Modem

Mars’ta suyumuz biterse durum fena.

 

Mars’ta akarsu olması imkansız!

Bonuçta Mars’ın Dünya gibi kalın ve kayda değer bir atmosferi yok. Kızıl gezegenin atmosferi o kadar seyrek ki yüzey basıncı Dünya’da deniz seviyesinin sadece 135’te biri.

Üstelik Yeryüzü’nde suyun sıvı halde bulunmasının temel nedeni de gezegenimizin ortalama sıcaklığının 15 derece olması değil. Asıl sebep atmosfer basıncının yeterli değerde olması.

Mars’ta atmosfer basıncı o kadar düşük ki sıcaklığın yaz aylarında 23 dereceye çıktığı ekvator bölgelerinde bile suyun sıvı halde kalması imkansız. Mars yüzeyine çıkan su basınç düşüklüğü nedeniyle hızla buharlaşarak atmosfere karışıyor.

İlgili yazı: Gerçek Adem: İlk insan ne zaman yaşadı?

NASA’nın Phoenix aracı Mars’ta su buldu.

 

Mars suyunu 4 milyar yıl önce kaybetti

Oysa seyrek Mars atmosferi de su buharını tutamıyor ve havada bulut oluşmasına izin vermiyor. Bunun en büyük sebebi Mars’ta atmosferi koruyan güçlü bir manyetik alan olmaması. Ayrıca, Güneş’in zararlı ışınlarını kesen ozon tabakası da bulunmuyor.

Su buharı seyrek Mars atmosferinde hızla yükselerek Güneş’in morötesi ışınlarının güçlü olduğu bir irtifiya erişiyor. Ardından, morötesi ışınlar 2 hidrojen ve 1 oksijen atomundan oluşan su moleküllerini parçalıyor.

Süper hafif hidrojen geri gelmemek üzere uzaya kaçarken, ağır oksijen atomları da Mars’a iniyor ve gezegen yüzeyinde demir cevheriyle karışıp demir oksit oluşturuyor (bildiğimiz pas). Böylece oksijen Mars kayalarında birikiyor ve kızıl gezegene adını veren kirli pas tabakasını oluşturuyor.

İlgili yazı: Kütle Nedir ve Enerjiye Dönüşür mü?

mars su nasa 2

Mars’ta 4 milyar yıl öncesinden krater gölü. Temsili resim.

 

Uzayda suyun kısa tarihi

Mars 4 milyar yıl önce yüzeydeki suyun büyük kısmını bu şekilde kaybetti. Bugün Mars’ta su ya yeraltında bulunuyor veya kış aylarında sıcaklığı -140 dereceye düşen kutuplarda buz halinde saklanıyor (buzların altında yeni keşfedilen gölü saymazsak tabii). Emekli astronot James Railly’nin belirttiği gibi, Mars’ın en ıslak yeri Dünya’nın en kuru çölünden daha kurak.

Öte yandan NASA araçları, yörünge uyduları ve özellikle de Curiosity roverı, Mars’ta sıvı su olduğuna dair pek çok kanıt buldu (kurumuş dere yatakları, çakıl taşı yığınları, yamaçlarda sel izleri). Bu da NASA’yı Mars’ta akarsu olduğunu kanıtlamaya itti.

İlgili yazı: Kodlama İçin En Gerekli 16 Programlama Dili

mars su nasa 5

Kuzey kutbunda içinde su buzu olan bir Mars krateri.

 

Güneş Sistemi’nin en büyük dedektiflik öyküsü

NASA, krater yamaçlarındaki kurumuş dere yataklarını Mars Yörünge Keşif Aracı ile 5 yıl boyunca gözlemledi. Mars yörüngesinde dönen gözlem uydusu, gezegenden yansıyan ışığın tayfını (spektrum) inceledi ve ışık ışınlarında su molekülü izleri buldu.

Su molekülleri ışığın belli dalga boylarını emiyor ve gökkuşağını andıran ışık tayfında siyah çizgiler bırakıyor.

NASA olumsuz Mars şartlarında nasıl akarsu olabileceğine dair bir teori de geliştirdi, ama bunun için önce Mars kraterlerinde suyun nasıl ortaya çıkabileceğine değinmemiz gerekiyor.

İlgili yazı: Dünya’daki Hayatın kökeni Kızıl Gezegen Mars mı?

nasa mars akarsu 7

Mars Yörünge Keşif Aracı kızıl gezegendeki krater yamaçlarının ışık tayfını inceleyerek Mars’ta akarsu olduğunu duyurdu, ama bunun yanlış olduğu ortaya çıktı.

 

Bunu Mars tuzuna borçluyuz

Mars’ta yeraltı suyu aşırı tuzlu ve canlılar için çok zehirli. Öyle ki Mars toprağı insanlar üzerinde amonyak etkisi yaratıyor (çamaşır suyu zehirlenmesine benzeyen ölümcül bir etki).

Mars tuzu kalsiyum perklorat denilen özel bir kimyasal maddeden oluşuyor. Perklorat insanlar için zehirli olabilir ama çok büyük bir marifeti var: Mars yüzeyindeki düşük basınca rağmen tuzlu suyun sıvı halde kalmasını ve yeraltından çıkıp krater yamaçlarından aşağı akmasını sağlıyor.

İlgili yazı: Düz Dünya Teorisini Çürüten 12 Kanıt

Mars’ta kalsiyum perklorat döngüsü (Perklorat havadan su damlacıklarını nasıl emiyor ve tuzlu-çamurlu yeraltı su katmanı nasıl oluşuyor).

 

Çamurlu yeraltı suyu

Artık Mars’ta sandığımızdan bol su bulunduğunu biliyoruz ve kızıl gezegendeki su kaynaklarının kutup buzuyla sınırlı olmadığından eminiz: Mars’ta perklorat tuzu içeren büyük miktarda çamurlu yeraltı suyu var. Belki de Mars akiferlerinde kutuplardan daha fazla su bulunuyor!

Bu astronotlar için iyi haber: 30 yıl içinde Mars’a gidecek insanlar İngilizce “brine” (brayn) olarak adlandırılan çamurlu su akiferlerine artezyen kuyusu açacak ve tuzdan arındırdığı suyu içme suyu olarak kullanacak.

İlgili yazı: Mars’ta Dev Su Kaynakları Bulundu

RSL_1

NASA, Mars’taki Garni kraterinin kumlu yamaçlarındaki siyah çizgileri akarsu bulmak için yörüngeden inceledi. Bunların kuru buz (karbondioksit buzu izleri), kum akıntıları olduğu anlaşıldı.

 

Toprak altındaki perklorata borçluyuz

Düşünün, Mars toprağında zehirli perklorat tuzu olmasaydı kumlu krater yamaçlarındaki çatlaklardan yüzeye çıkan Mars suyu hızla buharlaşarak atmosfere çıkacak ve uzaya kaçıp yok olacaktı. O zaman Mars’ta kutup buzlarından başka su kaynağı kalmayacaktı!

Belki de Mars’taki bütün suyu perklorat tuzuna borçluyuz. Perklorat suyu emerek Mars toprağında hapsedince suyun bir kısmı buz tutmaya fırsat bulmuş ve kutuplarda birikmiş olabilir. Aksi taktirde su uzaya kaçacaktı.

Sonuçta kalsiyum perklorat tuzu atmosferdeki su buharını sünger gibi emiyor. Örneğin, Dünya’da bir laboratuara girseniz ve bir şişe perklorat tuzu alıp kapağını açsanız, şişede toz halinde bulunan perklorat birkaç dakika içinde odadaki bütün rutubeti çekip çamura dönerdi.

İlgili yazı: Mars ve Venüs’ü Dünyalaştırmak İçin 5 Dahice Yol

nasa mars akarsu 3

Yapay renklendirmeli Garni krateri fotoğrafındaki siyah oklar kuru kum akıntısı izlerini gösteriyor.

 

Mars’a giden insanlar için şart

Perklorat ilk bakışta insanlar için zararlı olabilir ve gerçekten de tuzu arıtmazsak bizi öldürür. Öte yandan aynı perklorat Mars’a giden astronotların çok işine yarayacak: Astronotlar kalsiyum perkloratın emdiği suyu çekip içme suyu, yemek suyu, banyo suyu, kanalizasyon suyu ve temizlik suyu olarak kullanacaklar.

Perkloratın başka bir marifeti daha var. Kızıl gezegendeki perklorat, az yukarıda anlattığımız şekilde Mars toprağına hapsolmuş olan oksijeni de dışarı veriyor (Mars kabuğundan oksijen çıkması için toprağı biraz ısıtmak yeterli oluyor). Kısacası Mars’tan oksijen çıkarmak Ay kayalarından oksijen çıkarmaktan daha kolay diyebiliriz. Bu da Mars’ta nefes almak isteyen insanlar için ikinci iyi haber.

İlgili yazı: Perklorat bilim insanlarının Mars’ta hayat bulmasını nasıl önledi?

mars su nasa 4

Mars’ta eskiden daha çok su vardı ve belki de gezegen denizlerle kaplıydı.

 

Dev geri dönüşüm makinesi

Bundan 5 yıl önce Mars Keşif Aracı, kızıl gezegendeki kraterlerin kumlu yamaçlarında kan damarlarını andıran siyah izlerin fotoğrafları çekti. 2011 yılında Georgia Teknik Üniversitesi’nde okumakta olan Nepallı Lujendra Ojha, bu izlerin perklorat tuzu içeren çamurlu Mars suyu olduğunu düşündü.

Mars’ta yaz mevsimi geldiğinde havalar ısınıyor ve özellikle güney enlemlerinde yüzeye yakın olan donmuş yeraltı suyu sıvılaşarak kumlu yamaçlardaki çatlaklardan yüzeye çıkıyordu. Sel suları gün boyunca krater tabanına doğru akıyor ve geceleyin yeraltı suyu donunca su akışı kesiliyordu. Mars’ta ilk bakıştaki en büyük sürpriz de bu oldu:

Perkloratlı Mars toprağı aynı zamanda dev bir geri dönüşüm makinesi olarak çalışıyor ve yüzeye çıkan suyu emip tekrar yeraltına çekiyor. Böylece Mars’ın tüm suyunu birkaç milyon yıl gibi kısa bir sürede kaybetmesini önlüyor!

İlgili yazı: Curiosity Mars’ta Organik Moleküller Buldu

nasa mars akarsu 6

Mars mevsimleri. Mars’a yaz gelince sular akıyor. Kışın donuyor.

 

Bu işin suyu çıktı

Sadık okurlarımız sitemizde “Mars’ta su bulundu” temalı birkaç yazı okuduklarını hatırlayacaklardır. Gerçekten de son 10 yıldır Mars’ta su bulundu diye o kadar çok haber yayınlandı ki NASA’da çalışan bilim adamları bile bıktılar ve birbirileriyle “Tebrikler! Mars’ta bininci kez su bulmuşsun!” diye şakalaşmaya başladılar. 🙂

Ancak Mars’ta geçici akarsu bulunduğu iddiası bir süre için bu denklemi değiştirdi ve Mars suyunu sıkıcı bir şaka olmaktan çıkardı:

Bilim insanları Mars’taki Garni Krateri’nde 2010 yılında gördüğümüz siyah çizgilerin artık ıslak kumdan akan akarsu izleri olduğunu düşündüler. Yaklaşık 5 metre genişliğindeki dereler, enlemine göre kış aylarında tamamen donuyor olabilirdi. Bu yoruma göre Mars akarsuları özellikle ekvatora yakın enlemlerde cılız bir şekilde akmaya devam ediyordu.

İlgili yazı: Mars’ı Canlandırmak İçin Manyetik Kalkan

mars su 7

Marslı filmine kesin gideceğim.

 

NASA diyor ki kışın -62 derece

Mars’ın ortalama sıcaklığı kışın -62 dereceye düşüyor. Yazın ise ekvatorda sıcaklık 23 dereceye kadar yükseliyor. Bu noktada, kalsiyum perklorat suyun donma sıcaklığını düşürüyor ve yeraltı suyunun kış aylarında bile tümüyle buz tutmasını engelliyor.

Aynı sebeple kalsiyum perklorat gece olduğunda suyun donup yüzeyde buzullar oluşturmasını önlüyor ve suyu emerek yeraltındaki akiferleri besliyor olabilirdi. Bu doğruysa söz konusu zehirli madde Mars’ta gerçek bir iklim sistemi yaratıyor.

İlgili yazı: Hava Soluyan Roket ile Mars’a Hızlı Uçuş

nasa mars akarsu 4

Garni kraterinin yandan görünüşü. Siyah oklar akarsu izleri değil, kum izleri.

 

Nepalli bilim adamı anlatıyor

Bugün akademik araştırmalarını Arizona Üniversitesi’nde yürüten Lujendra Ojha, geçici Mars dereleriyle ilgili şunları söyledi:

“5 yıldır krater yamaçlarını farklı ışık dalga boylarında inceliyoruz ve siyah çizgilerin moleküler suyu emip kristal yapısında hapseden hidratlı tuzlardan oluştuğunu gördük. Bu da söz konusu yer şekillerini akarsuların oluşturduğunu gösteriyor olabilir.” Ancak artık bunun doğru olmadığını, kuru buzun buharlaşmasına bağlı akıntıları akarsu zannettiğimizi biliyoruz.

İlgili yazı: Mars’ı Canlandırmak İçin Manyetik Kalkan

nasa mars akarsu 5

Yer şekillerinin yüksekliklerini gösteren yapay renkli Mars haritasında kuru buz izi tespit edilen yerler.

 

Su varsa hayat da olabilir

Bunu bizzat NASA söylüyor ve biz de son 50 yıldır ilk kez NASA’nın bu kadar kesin konuştuğunu gördük. NASA TV yayınına katılan Ojha, “Mars’ta su bulunması kızıl gezegende mikropların yaşadığı olasılığını güçlendirecektir” dedi.

Oysa geçen yıl yapılan araştırmalar Mars’taki akarsu izlerinin aslında kuru buzun, yani karbondioksit buzunun güneşte erimesiyle oluştuğunu gösterdi. Öyle ki krater yamaçlarındaki o ünlü izler gerçek akarsu yatakları değil, kuru kum izleri çıktı. Buna karşın NASA’nın Mars sondası kutup buzullarının altında bir göl keşfetti. Tıpkı Antarktika’nın buz altı gölleri gibi.

Kısacası Mars’ta akarsu bulundu haberi yanlış çıksa da buz altında göl bulunması, insanların Mars’a yerleşme şansını artırdı. Ben de Mars gölünü şu anda yazmakta olduğum yeni yazı da anlatacağım. Nitekim Curiosity robotu da Mars’ta organik moleküller buldu. Peki Mars’ta hayat varsa orijinal hayatı yok etmeden kızıl gezegene nasıl yerleşeceğiz? Onu da Mars’ta insanlar nasıl yaşayacak? yazısında hemen şimdi okuyabilirsiniz.

Mars’ta sıvı su nasıl oluşabilir?

1Liquid Water On Mars?

10 Comments

Add a Comment

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir