Oval Gezegen >> Güneş Sistemi’nin yassı gezegeni Haumea yumurtayı andıran garip şekliyle merak uyandırıyor

2003EL61artYumurta şekilli gezegen olur mu? Bize ilkokulda Dünya gibi gezegenlerin yuvarlak olduğunu öğrettiler. Dünya uzaydan bakınca futbol topuna benzer. Ancak, Dünya’dan yaklaşık 6,5 milyar kilometre uzaktaki cüce gezegen Haumea yuvarlak değil, yassı bir gezegen ve şekil itibariyle deniz kıyısındaki çakılları andırıyor.

Haumea’nın yassı olmasının nedeni tam boy gezegen değil, küçük bir “cüce gezegen” olması. Cüce gezegenleri yarım kalmış gezegenler olarak da tanımlayabiliriz. Bunlar, Dünya’nın uydusu Ay’dan daha küçük olan ve çevresindeki döküntüleri (asteroitleri) üstüne çekip uzayı tümüyle temizlemeyi başaramayan gökcisimleri.

Örneğin Ay, Dünya çevresinde değil de doğrudan Güneş çevresinde dönseydi bir cüce gezegen olacaktı. Oysa bu açıdan bakıldığında Haumea, başta Plüton ve Ceres olmak üzere diğer birçok cüce gezegenden farklı. Plüton gibi Kuiper Kuşağında yer alan Haumea, Plüton’un tersine yuvarlak bir gezegen değil, yassı bir gökcismi ve yassı olmasının basit bir nedeni var.

Haumea kendi etrafında çok hızlı dönüyor fakat boyuna göre küçük kütleli bir gezegen. Öyle ki Haumea’nın kendi çevresinde aşırı hızlı dönmesiyle ortaya çıkan güçlü merkezkaç kuvveti, bu cüce gezegenin ekvator bölgesinin aşırı şişmesine yol açmış ve Haumea’nın yuvarlak şeklini yitirerek oval bir gökcismine dönüşmesini sağlamış.

 

 

Çirkin ördek yavrusu

Masallarda çirkin ördek yavrusu topluma aykırı bireyler için kullanılan bir benzetme. Yassı gezegen Haumea da diğer yuvarlak cüce gezegenler arasında oldukça aykırı duruyor. Aslında yaklaşık 4 trilyon kuyrukluyıldız ve asteroit içerdiği tahmin edilen Kuiper Kuşağı’nda Haumea gibi birçok oval cüce gezegen var, fakat bunları yeni yeni keşfediyoruz ve yassı gezegen kavramına pek alışık değiliz.

Öte yandan, Haumea gibi yassı cüce gezegenler Güneş Sistemi’ndeki büyük gezegenlerin nasıl oluştuğu hakkında bize önemli bilgiler sağlıyor. Örneğin, Rosetta sondasının Philae aracının iniş yaptığı 67/P kuyrukluyıldızı gibi uzayda yol olan şekilsiz kaya ve buz parçaları boşlukta nasıl bir araya geliyor?

Bunların çizgi film dünyasının dev robotu Voltron gibi birleşerek oluşturduğu dev asteroitler bir saatten sonra kendi ağırlığı altında ezilip çökerek nasıl bildiğimiz yuvarlak gezegenlere dönüşüyor? Gezegen oluşum süreçlerini anlamak için Haumea’nın nasıl oluştuğunu bilmek gerekiyor.

 

 

Dünya da kusursuz küre değil

Ona bakacak olursanız Dünya’nın ekvator bölgesi de gezegenimiz kendi etrafında döndüğü için oluşan merkezkaç kuvvetinin etkisiyle şişmiş bulunuyor. Merkezkaç kuvveti nedeniyle Dünya’nın, Mars’ın, Merkür’ün ve bütün diğer gezegenlerin ekvator kuşağı şişkin, kutupları ise biraz basıktır.

Bunu en iyi Jüpiter ve Satürn’de görüyoruz. Resimlerine dikkatli bakın. Kayalık sert yüzeyi olmayan bu gaz devleri yassı birer bowling topuna benziyor. Gaz kütlesi kaya kütlesi kadar dirençli olmadığı için Jüpiter ile Satürn’ün kutupları Dünya’dan daha basık, ekvator kuşağı ise çok daha şişkin. Haumea sadece işi abartmış ve yetersiz kütlesiyle yüksek rotasyon hızına bağlı olarak oval bir gezegene dönüşmüş.

 

 

Haumea’nın kimlik kartı

Haumea Güneş’e en yakın üçüncü cüce gezegen. Buna rağmen 6,5 milyar km mesafe ile bize soğuk gaz devi Neptün gezegeninden bile uzak. Caltech bünyesindeki Palomar Gözlemevi’nde 2004 yılında Mike Brown yönetiminde yapılan gözlemlere göre, Haumea’nın kütlesi yuvarlak cüce gezegen Plüton’un sadece üçte biri. Hamuea’nın en büyük özelliği ise şimdiye kadar keşfedilen oval cüce gezegenler arasında en yassı gezegen olması.

Haumea’nın Hi’iaka ve Namaka adında iki küçük uydusu var. Bunlar Mars’ın Phobos ve Deimos uyduları gibi aslında gezegenin çekimine kapılmış olan asteroitler. Öyle ki Haumea, Plüton dahil, Kuiper Kuşağı’ndaki bütün asteroit ve kuyrukluyıldızları yutarak çevresini temizleseydi Güneş Sistemi’nin 9. gezegeni olacaktı.

Haumea’nın gerçek bir gezegen olarak kabul edilmemesinin asıl sebebi bu: Söz konusu cüce gezegen, kendisi gibi irili ufaklı kaya parçalarının yüzdüğü Kuiper Kuşağı’nın bir parçası (ister yuvarlak ister yassı olsun bütün cüce gezegenler asteroitlerden çok daha büyük gökcisimleri, ama gezegen olmak için bu tek başına yeterli değil).

 

 

Kendi uydumu kendim yaparım

Haumea tıpkı Dünya gibi kendi işini kendi gören çalışkan bir cüce gezegen. Dünya da Ay’ı uzayda boş gezerken kendine çekip yakalamadı. Ay, başka bir gezegenin Güneş Sistemi’nin doğumu sırasında Dünya’ya çarpması ile uzaya savrulan enkazdan oluştu. Astronomlar, Haumea’nın uydularının da onun bir parçası olduğunu düşünüyor. Bunlar Haumea’nın başka bir asteroitle çarpışması sonucunda uzaya savrulan kaya parçaları.

Haumea gerçekten de kendi etrafında çok hızlı dönüyor ve bir Hauema günü yaklaşık 4 saat. Dünya da gençliğinde çok hızlı dönüyordu. Öyle ki bir gün 8 saatti. Ancak Ay’ın gelgit etkisiyle Dünya’nın kendi çevresinde dönme hızı yavaşladı ve günler uzadı.

Bilim adamları Haumea’nın kayalık çekirdeği saran ince bir buz katmanıyla kaplı olduğunu düşünüyor. Bu açıdan Haumea’yı marketlerden satın aldığımız badem şekerine benzetebiliriz. Dış yüzeyi parlak buzla kaplı olan Haumea yakınlık, cüsse ve parlaklık gibi faktörler nedeniyle Plüton ve Makemake’den sonra Kuiper Kuşağı’nın en parlak üçüncü cismi. Siz de Güneş Sistemi’nin bu çirkin ördek yavrusunu kaliteli bir bahçe teleskopuyla görebilirsiniz. 😀

 

2 Comments

Add a Comment

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

*