3 Adımda Hayvanlar Ne Kadar Zeki?

hayvanlar-zeki-hayvan-insan-zeka_testiNeredeyse insan kadar zeki hayvanlar var mı? Sonuçta ahtapotlar bulmaca çözüyor, kuşlar alet kullanıyor ve bazıları da kedilerin köpeklerden kurnaz olduğunu söylüyor. Peki hayvanlar gerçekte ne kadar zeki? İnsan zekasının kökenleri için hayvanlara özel geliştirilen en yaygın 3 zeka testine bakalım.

Hayvan zekası neden önemli?

Hayvanların ne kadar zeki olduğunu bilirsek insan zekasının nasıl ortaya çıktığını anlamış oluruz. Sonuçta biz insanlar primat atalarımızdan son 5-6 milyon yılda türemiş bulunuyoruz. Bu bağlamda insanı insan yapan şeyin ne olduğunu merak ediyoruz:

Biyologlar arasında gittikçe yaygınlaşan görüşe göre, insan türünde insansı atalarımızda ve Bonobo şempanzeleri gibi kuyruksuz maymunlarda olmayan hemen hiçbir özellik yok. Sadece düşünme yetisi gibi bilişsel alanlarda atalarımızdan biraz daha becerikliyiz.

Örneğin, alet yapmanın ve konuşma yeteneğinin bizden başka hiçbir canlıda olmadığını da söyleyebiliriz; ama bu yanlış bir önerme: Bazı şempanzelerin dalları koparıp alet olarak kullandığını ve bunları karınca yuvasına sokup dala tırmanan karıncılarla beslendiğini biliyoruz.

Taş balta yapmak tabii ki daha zekice olabilir; ama alet kullanan maymunlar kuzenlerimizle aramızda benzerlikler olduğunu gösteriyor. Öte yandan hiçbir hayvan insan gibi konuşmuyor; ancak insan dilinin temelleri de türümüz Homo sapiens sapiens’in ortaya çıkmasından çok önce gelişmiş bulunuyor.

İlgili yazı: SpaceX Roketine Rakip Uzay Balonu Bloostar

zeki-hayvanlar-hayvan-insan-zeka_testi 

Neandertal dili

24 bin yıl önce soyu tükenen ve bir süre boyunca Dünya’da birlikte yaşadığımız Neandertal insanlarının basit bir dili vardı. Atalarımızı Hindistan’da 70 bin yıl önce avlayan Homo erectusların da homurtular ve tek tük seslerle sınırlı olmasına karşın ilkel bir dille konuştuklarını düşünüyoruz.

Her durumda insan zekasının aşamalı veya spontan olarak nasıl ortaya çıktığını görmek için hayvanların ne kadar zeki olduğunu bilmek önemli. Öyleyse anlatalım:

İlgili yazı: İnternetinizi Uçuracak En İyi 10 Modem

zeki-hayvanlar-hayvan-insan-zeka_testi

 

Hayvanlar inovasyon yapar mı?

Aritmetik problemleri çözer mi? Çevresindeki diğer hayvanlardan yeni şeyler öğrenir veya onları kandırabilir mi? Özellikle de yırtıcılardan veya sıcaktan korunmak için nerede saklanacaklarını ertesi gün hatırlar mı (ki buna uzun vadeli düşünme yetisi diyoruz; yani akıl).

Bu bağlamda zeka kısa vadeli sorun çözme yeteneğidir. Bu açıdan bakarsak masadan kovunca havada sekiz çizerek defalarca yemek tabağına geri dönen bir karasinek de zekidir. Bu hareketi bıktırana kadar yapar ve biz de sonunda sineği kovmaktan vazgeçeriz. Problem çözülmüştür!

Ancak sineklerden daha zeki hayvanlar var. Bu nedenle zekanın ne olduğunu bilmek yetmiyor, bir de hayvanların ne kadar zeki olduğunu objektif olarak test etmek gerekiyor.

İlgili yazı: Düz Dünya Teorisini Çürüten 12 Kanıt

zeki-hayvanlar-hayvan-insan-zeka_testi

Alet kullanan şempanze.

 

İşte bu kolay değil

Hayvanları test etmek için en iyi motivasyon araçlarından biri onlara yemek vermektir; ama bir köpeği günde 24 saat besleyemezsiniz. Hayvan aç değilse test için işbirliği yapmayacaktır. Ayrıca iki köpek aynı derecede aç değilse deneysel verilerinize güvenemezsiniz. Buna karşın son yıllarda tekrar popüler olan 3 zeka testi hayvanlarda başarıyla uygulandı:

1. Gösterme testi

İçlerinden en basiti hayvanların saklı yiyeceği bulduğu gösterme testi: Önce hayvanı sepetin altında saklanan elmayı bulmaya şartlıyorsunuz. Hayvan elmayı bulunca bu kez iki sepet alıyor ve elmayı diğer sepetin altına saklayarak elinizle yeni sepeti işaret ediyorsunuz.

Hayvan gösterdiğiniz sepeti açıyorsa gösterme testini geçiyor ve bu da hayvanın başka bir canlının nasıl düşündüğünü anlayacak kadar zeki olduğunu gösteriyor. Aynı zamanda hayvanın başkalarından yeni şeyler öğrenebildiğine işaret ediyor.

İlgili yazı: İnternette teknik takip ve gözetimi önleme rehberi

 

2. Ayna testi

Ayna testini anlatmak kolay; ama testi geçmek zor: Sonuç olarak hayvanların aynaya bakınca kendini tanıma yetisini test ediyorsunuz. Gösterme testini geçen her hayvan bunu yapamıyor; ama ayna testini geçen bütün hayvanların gösterme testini de başarıyla geçtiğini kanıtlamak harika olurdu.

Özetle bu test hayvanların öz farkındalığını, yani benlik yetisine sahip olup olmadığını ölçüyor. Ayna testi için hayvanları alıp alnına bir işaret yapıyoruz ve aynanın karşısına geçiriyoruz. Hayvan kendini tanıyorsa aynaya dokunuyor veya kanatlarını sürtüyor. Zekasını bir şekilde belli ediyor.

İlgili yazı: Dünya’ya En Çok Benzeyen Gezegen Bulundu

zeki-hayvanlar-hayvan-insan-zeka_testi

 

Köpek zekası

Köpekler gösterme testini başarıyla geçiyor; ama ayna testinde çok şapşik bir şekilde başarısız oluyor (ayna görüntülerine havlamak veya onlarla oynamak gibi). 🙂 Buna rağmen köpeğiniz kendini diğer köpeklerden ayırt etmeyi biliyor. Sahibini de sokaktaki insanlardan ayırabiliyor.

Öyleyse ayna testi insani anlamda bireyselliği ve öz farkındalığı ölçüyor; ama hayvan zekasını ölçmek için pek güvenilir bir test değil. En basitinden, köpekler diğer canlıları görerek değil de kokularıyla tanıdığı için ayna testini geçemiyor olabilir; ancak şunu vurgulayalım:

Ayna testini başarıyla geçen hayvanlar insan gibi düşünmeye daha yakın oluyor; çünkü biz insanlar dünyayı önce görerek ayırt ediyoruz. İnsanların gözakı bile bunun için evrim geçirmiş bulunuyor.

Köpeklerde beyaz göz yok; ama insan gözünün beyaz kısmı, kişileri diğer bireylerden ayırt etmemizi ve bir insanın kızgın veya iyi niyetli olup olmadığını anlamamızı sağlıyor. Özetle hayvanlar için tasarlanan zeka testleri insan zekasının nerede başladığını ve diğer canlılardan farkını görmemizi sağlıyor.

İlgili yazı: 18 Ayda Nasıl 24 Kilo Verdim?

zeki-hayvanlar-hayvan-insan-zeka_testi

Zeki bir hayvan. Aynı zamanda insani.

 

Testlerde yapılan hatalar

Beşer şaşar demişler. Bu yüzden testlerimiz de hatalı olabilir. Bunu çoktan gördük aslında: Mesela bir karganın cevizini başka sepetin altına saklayıp hayvana sepeti elle göstermek sizce ne kadar sağlıklı? Karganın eli yok ki işaret parmağınızla bir şey gösterdiğinizi anlasın.

Köpekler de ayna görüntüsünü tanımakta zorlanabilir. Örneğin, hiç koku alamadığı ayna görüntüsüne bakan bir köpeğin kafası karışıyor olabilir. Buna ek olarak sadece 11 fille test yapmak, örnek sayısı açısından fil zekasını ölçmeye yeterli değildir (Dünya’da 7,5 milyar insan var; peki test yapacak kaç fil var? Ne yazık ki sayıları hızla azalıyor).

İlgili yazı: Evrim Hakkında Doğru Bilinen 3 Yanlış

zeki-hayvanlar-hayvan-insan-zeka_testi

 

İnsan zekasının kökenleri

İnsan zekasının ellerimizle, parmaklarımızla ve özellikle de ellerimizi alet üretmek için serbest bırakan dik yürümeyle çok alakalı olduğunu söyleyebiliriz. Kollarımız ve ellerimizle yapabildiğimiz hareketler beynimizle neler düşünebileceğimizi belirlemiş bulunuyor.

Sonuçta matematik dersi almanın sayısal zekayı ve resim çizmenin de görsel zekayı geliştirdiğini biliyoruz. Bu durumda insan ellerinin kulplu fincan tasarlamayı kolaylaştıran endüstriyel insan zekasını doğurmasına şaşırmamak gerekiyor.

İlgili yazı: Mobil İnternette Video İzleme Rehberi

zeki-hayvanlar-hayvan-insan-zeka_testi

Gösterme testi.

 

Bakın testler bize neler öğretti

2014 yılında dünyanın farklı ülkelerinden bilim insanları toplanarak hayvan zekasını ölçmek için yeni standartlar belirlediler.1

Bütün hayvan türleri için en objektif şekilde ölçülebilecek yetiyi ele aldılar ve o hayvanın zekasını söz konusu canlı türü için seçilen yetiyle ölçmeye karar verdiler. Örneğin, köpek zekasını ölçmenin en kolay yolu koklamaya dayalı zeka testleri yapmak olabilirdi.

Ardından bunu 36 farklı hayvan türünde ve her canlı türünden en az 5000 hayvan üzerinde test etmeye karar verdiler. Peki tam olarak hangi parametreyi test ettiler?

İlgili yazı: İçinde Kara Delik Olan Yarım Yıldızlar

zeki-hayvanlar-hayvan-insan-zeka_testi

Ayna testi.

 

3. Otokontrol testi

Karşınızdakine kızınca bağırmamak için kendinizi tutuyor musunuz? Peki içkiyi kaçırmamak veya hiç içmemek için? Açık havada gezip tozmak varken, finallere hazırlanmak üzere kendinizi ders çalışmaya ikna edebiliyor musunuz? Ya yaz azlarında fazla mesai yapmaya?

Hayvanlar için de aynı şey geçerli: Bir köpek ne zaman karşısındaki hayvana havlayacağını ve ne zaman kaçacağını bilir. Öte yandan kediler tuvalet terbiyesi alabilir. Gördüğünüz gibi hayvanlar işe gitmese de otokontrol yetisini objektif olarak ölçebiliyoruz.

İster kuş, ister köpek, ister insan olun; korku ve açlık gibi dürtüleri bastırabilme yetisi otokontrol göstergesidir. Otokontrol testi hayvanlarda bunu ölçüyor.

İlgili yazı: Uzayda Keşfedilen En Şaşırtıcı 3 Su Dünyası

zeki-hayvanlar-hayvan-insan-zeka_testi

Oto kontrol testi.

 

Nasıl test ettiler?

Elmayı her zamanki kutuya koyup hayvana elmayı bulmayı öğrettiler ve sonra elmayı boş kutunun yanındaki başka bir kutunun altına yerleştirdiler. Ancak, bu kez kutuyu elle işaret etmediler ve hayvanın kendiliğinden elmayı ilk bulduğu kutuya bakmaktan vazgeçerek yeni kutuya bakıp bakmadığını test ettiler.

Bir başka testte ise elmayı iki ucu açık saydam bir borunun içine koydular ve hayvanların boruyu ısırmak veya gagalamak yerine, açık uçlarından içine ulaşarak elmayı alıp almadığına baktılar. Sonuçta ödüle (yemeğe) kavuşmak için içgüdülerini bastıran hayvanların daha zeki olduğu sonucuna vardılar.

İlgili yazı: Dünya’da Yaşam Nasıl Oluştu ve Gelişti?

zeki-hayvanlar-hayvan-insan-zeka_testi

 

Büyük sürpriz!

Testlerde maymunların kuşlardan zeki olduğu ortaya çıktı. Köpekler ise ortalama zekaya sahipti. 🙂 Bu testler beklenmedik sonuçlar da sağladı; yani sadece köpeklerin ne kadar zeki ve ne kadar şapşik olduğuna dair sezgilerimizi doğrulamakla kalmadık. Hayvan zekası hakkında yeni şeyler de öğrendik.

Mesela zeka dediğimiz şey mutlak beyin büyüklüğüyle bağıntılıydı: Eskiden vücutlarına göre en büyük beyne sahip olanların en zeki hayvanlar olduğunu sanıyorduk (insan, balina, yunus, şempanze vb.). Oysa genel olarak beyni daha büyük olan hayvanların her zaman daha zeki olduğu ortaya çıktı!

Öyle ki karasineğin köpek kadar büyük bir beyni olsaydı; muhtemelen köpek kadar zeki olacaktı. Tabii büyük beyinlerin enerji tüketimi ve beslenme açısından genellikle daha büyük vücutlar gerektirdiğine dikkat etmemiz gerekiyor.

İlgili yazı: Kuyrukluyıldız Dünya’ya Nasıl Hayat Taşıdı?

zeki-hayvanlar-hayvan-insan-zeka_testi

 

Diğer sürpriz

Biz insanlar primat grubuna giriyoruz ve sosyal zekanın gücüne inanıyoruz; yani aile, arkadaş ve iş çevresi gibi gruplaşmalarla sosyal iletişim becerilerimizi geliştirmenin bizi daha zeki kıldığını düşünüyoruz. Devreciliğin, rütbeciliğin ve kabilenin gücüne inanıyoruz.

Oysa babunlar üzerinde yapılan bir araştırmada sosyal hayvanların sırf sosyalleştikleri için daha zeki olmadığı ortaya çıktı. Örneğin, bir kuyruklu maymunun sürüler halinde dolaşması onu küçük gruplar halinde yaşayan diğer kuyruklu maymun türlerinden daha zeki kılmıyordu.

Demek ki insan zekası insani özelliklerini sosyalleşerek kazanmış olabilirdi; ama insanların daha zeki olmasının nedeni ateşin başında oturup sohbet ederek daha fazla sosyalleşmeleri değildi! Öyleyse insan gibi düşünmeyen; ama insan gibi zeki olan bir robot olabilirdi (bu tehlikeyi görmek için tıklayın).

İlgili yazı: Dünyanın Derinliklerinde Yeraltı Okyanusu Bulundu

zeki-hayvanlar-hayvan-insan-zeka_testi

 

Durun daha bitmedi!

Veganlara bir haberim var: İnsan ve maymun gibi primatların diğer canlılardan daha zeki olmasının en büyük sebebinin diyet çeşitliliği olduğu ortaya çıktı; ama sakın et yiyen insanlar veganlardan daha zeki olur diye düşünmeyin.

Evet, evrimci biyologlar Homo erectus ve Homo sapiens beyinlerinin et yedikleri için son birkaç milyon yılda daha hızlı büyüdüğünü düşünüyor; fakat günümüzde diyet çeşitliliği için et yemek şart değil. Farklı meyve ve sebzeleri katıştırarak da et yemeden sağlıklı beslenebilirsiniz.

Bununla birlikte araştırmalar hem yerdeki köklerle hem de ağaçlardaki meyvelerle beslenen hayvanların, farklı arazilerde farklı besinleri aramak zorunda kaldıkları için daha zeki olduklarını gösteriyor. Anlaşılan yiyecek aramak planlama ve tasarım yeteneğini geliştiriyor.

İlgili yazı: 5 Soruda Paralel Evrenler

zeki-hayvanlar-hayvan-insan-zeka_testi

 

Düşünün

Atalarımız 4 milyon yıl önce ağaçlardan düzenli olarak inmek ve loş orman tabanındaki olgun meyveleri çürük meyvelerden ayırt ederek yemek zorundaydı. Bu sırada jaguarların ataları diyebileceğimiz yırtıcı hayvanlardan da korunmaya dikkat etmeliydi.

Üstelik olgun meyveleri bugün nerede bulacağını bilmeleri yeterli değildi. Yarın da yırtıcı hayvanlardan saklanarak nerede bulacaklarını öngörmeleri gerekiyordu. İşte öngörme yetisi, yani uzun vadeli düşünme, simülasyon ve akıl yetisi bu şekilde ortaya çıktı.

Özellikle de insanların başparmakla birlikte toplam beş parmaklı olan elleri sayesinde Dünya’daki en zeki canlılara dönüştüğü anlaşıldı:

İlgili yazı: Ahtapot DNA’sı Uzaylı mı?

zeki-hayvanlar-hayvan-insan-zeka_testi

 

Düşündüğü üzerine düşünen insan

Yeri gelmişken Homo sapiens sapiens hakkındaki bir yanlışı düzeltelim: Homo sapiens sapiens başlı başına bir tür değil, bunun yerine karmaşık bir alt türdür. Türümüz Homo sapiens; yani düşünen insan. Ancak düşünen insanın soyu 40 bin yıl önce tükendi.

Bizler ise düşündüğü üzerine düşünen insanız; yani felsefe, sanat, edebiyat yaparız. Gelişmiş hislerimiz ve maneviyatımız var. Bu yüzden sosyalleşme insanların işlem kapasitesi açısından daha zeki olmasını sağlamasa da daha insani bir zekaya sahip olmasını sağlıyor.

Bu sebeple okul öncesi ve sonrasında iyi bir aile terbiyesi almak, yüksek öğrenime odaklanmak (veya eşdeğer düzeyde eğitim almak); felsefe, sanat, edebiyat ile temel bilimler gibi alanlara ilgi duymak ve elbette hayat okulundan gerçekten ders alarak mezun olmak insanlaşmamız için büyük önem taşıyor.

İlgili yazı: İlk Temas >> Uzaylılar merhaba Dünyalı derse nasıl anlaşacaksınız?

zeki-hayvanlar-hayvan-insan-zeka_testi

 

Toparlayacak olursak

Ellerimiz olmasa yazıyı geliştiremezdik ve kitaplarımız olmazdı. Ellerimiz olmasa alet kullanamazdık; üstelik suda yaşasak ateş yakamaz ve su altında kesinlikle konuşamazdık. Ateş olmadan et pişiremezdik, et olmadan beyinlerimiz bu kadar gelişmezdi ve dünyanın en zeki canlısı olamazdık.

Bütün bu bilgiler ışığında hayvan zekasını ölçen testlerin, insan zekasının kökenlerine işaret ettiğini görüyoruz ve o çok övündüğümüz karmaşık insan beyninin de sandığımız kadar orijinal olmadığını anlıyoruz.

Kısacası hayvan zekası testleri filozofların tarih boyunca düşlediği kadar ahlaklı ve olgun bir tür olmamız için gereken bilgelik ipuçlarını içeriyor.

Öyle ki bir çocuğun otokontrol gücü ileriki hayatında fiziksel ve zihinsel açıdan ne kadar sağlıklı olacağını, dolayısıyla hayatta ne kadar başarılı olacağını belirliyor. Ben de bundan yola çıkarak hepinize akıl teriyle çalışıp bilgelikle mutlu olacağınız sağlıklı günler diliyorum.

Köpekler ne kadar zeki?


1The evolution of self-control
2External Measures of Cognition

Add a Comment

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

*